BERN / ZÜRİH – Sahte haberler ve dezenformasyon, modern medya dünyasının en ciddi sorunlarından biri hâline geldi. Ancak bu olgunun kökleri bugün yaşanan dijital kargaşadan çok daha eskiye dayanıyor. İsviçre kamu yayıncısı SRF’nin “Fake News” tarihine bakışı, Nazi propagandasından Bismarck’ın manipülasyonuna, internete ve yapay zekâ ile üretilebilecek dezenformasyona kadar uzanan geniş bir perspektif sunuyor. 

Sahte Haberlerin Kökeni

Medya bilimcilerinin aktardığına göre, asıl dezenformasyon kavramı antik döneme kadar izlenebiliyor. Örneğin, Roma İmparatoru Augustus’un Zaferini olduğundan daha büyük göstermek için tarihsel gerçekleri çarpıtması, propaganda tarihinin en eski örneklerinden biri olarak değerlendiriliyor. 

Sonraki yüzyıllarda da sahte habercilik farklı şekillerde varlığını sürdürdü. Orta Çağ’da belgelerin manipülasyonu siyasi avantaj sağlamak için kullanıldı. 19. yüzyılda ise Bismarck’ın bilinçli olarak provokatif bir telgraf yayımlaması (“Tatarenmeldung”) savaşın fitilini ateşlemişti. 

Kitle İletişimiyle Dezenformasyon Patladı

Yeni iletişim teknolojilerinin ortaya çıkmasıyla dezenformasyon daha geniş kitlelere ulaşmaya başladı. Gazeteler, radyo ve televizyon gibi kitle medya araçları, propaganda ve yanlış bilgilerin yayılmasını kolaylaştırdı. Örneğin II. Dünya Savaşı sırasında Nazi propagandası, belirli toplumsal gruplar hakkında manipülatif içerikler üretmişti. 

1960’lar ve sonrasında televizyonun küresel yaygınlaşması, politik manipülasyon için yeni alanlar açtı. 2003 Irak Savaşı döneminde ABD yönetiminin yanlış bilgilerle kamuoyu yaratması da bu tarihsel çizgide yer alıyor. 

İnternet Çağı ve Sosyal Medya

Internet ve sosyal medya, dezenformasyonun doğrudan kullanıcı tarafından üretilmesine olanak sağladı. Bugün bir kişi bile kısa sürede milyonlarca insana sahte içerik ulaştırabiliyor; bu, klasik medyanın kontrol mekanizmalarını büyük ölçüde zayıflatıyor. 

Yapay Zekâ ile Yeni Tehdit

SRF uzmanları, günümüzde dezenformasyonun en büyük itici gücünün yapay zekâ (AI) olduğuna dikkat çekiyor. AI ile sahte içerikler çok daha hızlı ve kolay oluşturulabiliyor, hatta tamamen uydurma web siteleri ve videolar üretilebiliyor. Bu durum, “ne gerçek, ne sahte” sorusunu daha da kritik hale getiriyor. 

Mücadele İçin Araçlar Var

Buna rağmen uzmanlar karamsar değil. Bugün bireylerin dezenformasyona karşı damızlık araştırma yapma, arama motorları ve medya okuryazarlığı gibi araçları bulunuyor. Eleştirel medya eğitimi ve gerçek-yanlış denetimi, sahte haberlerin etkisini azaltmada kilit rol oynuyor. 

SRF’nin “Fakt oder Fake?” Tematik Haftası

SRF, 26 Ocak – 1 Şubat tarihleri arasında “Fakt oder Fake?” başlığı altında sahte haberler ve dezenformasyonun farklı yönlerini ele alan bir dizi yayın hazırlıyor. Bu kapsamda gerçek-yanlış kontrolleri, örnek vakalar ve interaktif içerikler izleyiciye sunulacak.