BERN – İsviçre’de emeklilik sisteminin geleceğine ilişkin tartışmalar yeni bir boyut kazandı. Merkez sağ partiler, mevcut 65 yaş sınırının yerine “ömür boyu çalışma süresi” olarak adlandırılan yeni bir sistemin incelenmesini talep ediyor.
Yeni modelde kişinin yaşı yerine, çalışma hayatı boyunca İsviçre Yaşlılık ve Ölüm Sigortası’na (AHV) kaç yıl prim ödediği belirleyici olacak. Böylece çıraklık eğitimine başlayarak genç yaşta çalışanların, üniversite eğitimi nedeniyle iş hayatına daha geç girenlerden önce emekli olması mümkün olabilecek.
Tages-Anzeiger’ın haberine göre, sol partiler dışındaki siyasi oluşumların büyük bölümü Federal Konsey’den ömür boyu çalışma süresine dayanan bir emeklilik modeli hazırlamasını istiyor.
Tam emeklilik için 44 yıl prim
Batı İsviçre merkezli işveren kuruluşu Centre Patronal tarafından hazırlanan model, tam AHV aylığı alabilmek için 44 yıl prim ödenmesini öngörüyor. Böylece sabit emeklilik yaşı yerine kişinin AHV’ye katkıda bulunduğu toplam süre dikkate alınacak.
Modelde verilen örneğe göre, 18 yaşında meslek eğitimine başlayarak prim ödeyen bir metal işçisi 62 yaşında tam AHV aylığıyla emekli olabilecek. İş hayatına 24 veya 25 yaşında başlayan bir sosyolog ya da başka bir üniversite mezunu ise aynı prim süresini tamamlamak için 68 yaşına kadar çalışmak zorunda kalabilecek.
Bu yaklaşımı savunanlar, mevcut sistemin genç yaşta çalışmaya başlayan kişiler açısından adaletsiz olduğunu düşünüyor. Çıraklık eğitimi alanlar çoğu zaman 18 yaşından itibaren AHV primi öderken, üniversite mezunları iş hayatına daha geç başlamalarına rağmen her iki grup da genellikle 65 yaşında emekli oluyor.
Ayrıca üniversite mezunları çalışma hayatları boyunca çoğunlukla daha yüksek gelir elde ettikleri için daha yüksek emeklilik birikimine de sahip olabiliyor.
Halkın yüzde 72’si modele olumlu bakıyor
Centre Patronal tarafından yaptırılan kamuoyu araştırmasında katılımcıların yüzde 72’si ömür boyu çalışma süresi modelini “olumlu” veya “oldukça olumlu” buldu.
Araştırmada, emeklilik sisteminin mali sorunlarını çözmek için sunulan seçenekler arasında sabit emeklilik yaşının doğrudan yükseltilmesi en az destek gören öneri oldu.
Yeni model, emeklilik yaşının herkes için aynı anda artırılması yerine yükün mesleğe, eğitim süresine ve prim ödeme yıllarına göre paylaşılmasını öngörmesi nedeniyle daha fazla destek görüyor.
Ancak sistemin uygulanması, ilk bakışta göründüğünden çok daha karmaşık.
İkinci sütunda gelir kaybı yaşanabilir
Modelin en önemli sorunlarından biri, İsviçre emeklilik sisteminin ikinci sütununu oluşturan mesleki emeklilik fonlarıyla ilgili.
Örneğin 62 yaşında emekli olacak bir metal işçisi tam AHV aylığı alma hakkı kazansa bile emeklilik fonuna üç yıl daha az ödeme yapmış olacak. Bu nedenle ikinci sütundan alacağı toplu para veya aylık emeklilik geliri daha düşük kalabilecek.
Bu kaybın önlenebilmesi için yalnızca AHV’nin değil, ikinci sütunun da yeni sisteme uyarlanması gerekiyor. Centre Patronal, erken emeklilik hakkı kazanabilecek kişilerin çalışma hayatları boyunca emeklilik fonuna daha yüksek prim ödemesini öneriyor.
Öğrencilerin prim ödemesi tartışma yaratıyor
Mevcut uygulamaya göre üniversite öğrencileri, AHV primlerinde boşluk oluşmaması için yıllık asgari katkı payı ödüyor. Birçok öğrenci yarı zamanlı işlerde çalışarak da gerekli prim miktarını tamamlayabiliyor.
Bu prim ödemelerinin 44 yıllık çalışma süresine dâhil edilmesi durumunda, öğrenciler eğitim görürken prim yıllarını tamamlayarak daha erken emeklilik hakkı elde edebilir. Böyle bir uygulamanın sistemin temel amacını etkisiz hâle getirebileceği belirtiliyor.
SVP ise 18 ile 21 yaş arasındaki bir yılın prim yılı olarak kabul edilmesi için kişinin belirli bir asgari gelir elde etmesini öneriyor. Önerilen sınır, azami AHV aylığının yüzde 120’sine karşılık geliyor. 2025 yılı rakamlarıyla bunun için yıllık en az 36 bin 288 frank gelir gerekiyor.
Ancak bu uygulamanın da düşük ücretle veya yarı zamanlı çalışan gençleri sistemin dışında bırakabileceği belirtiliyor.
Her çıraklık mesleği ağır değil
Yeni modelle ilgili bir başka tartışma da kişinin yalnızca prim ödediği yılların mı yoksa yaptığı işin ağırlığının da mı dikkate alınacağı konusunda yaşanıyor.
FDP Ulusal Meclis Üyesi Andri Silberschmidt, her meslek eğitiminin fiziksel açıdan zorlayıcı olmadığını belirtti. Bankacılık alanında çıraklık eğitimi alan kişilerin yalnızca genç yaşta prim ödemeye başladıkları için erken emekli edilmesinin AHV’nin finansmanına katkı sağlamayacağını söyledi.
Buna karşılık inşaat işçileri gibi yıllarca ağır fiziksel koşullar altında çalışan kişilerin 65 yaşından önce emekli olabilmesi gerektiği konusunda siyasi çevrelerde daha geniş bir uzlaşma bulunuyor.
Ancak yalnızca fiziksel yorgunluğun dikkate alınması da yeni adaletsizliklere yol açabilir. Çocuk bakıcıları, sağlık çalışanları ve hava trafik kontrolörleri gibi meslekler fiziksel olarak inşaat işçiliği kadar ağır görünmese de yüksek psikolojik baskı ve sorumluluk içeriyor.
Günde uzun saatler çalışan bir yönetim danışmanı veya başka bir üniversite mezunu da yaptığı işin zihinsel açıdan yıpratıcı olduğunu savunabilir.
Bu durumda devletin her mesleğin ne kadar ağır ve yıpratıcı olduğunu sınıflandırması gerekecek. Mesleklerin teknoloji ve yapay zekânın etkisiyle sürekli değişmesi, bu değerlendirmeyi daha da zorlaştıracak.
Yetkililerin elinde gerekli veriler yok
Modelin uygulanmasının önündeki en büyük engellerden biri, AHV makamlarının vatandaşların geçmişte hangi mesleklerde ve hangi çalışma oranlarında çalıştığına ilişkin ayrıntılı verilere sahip olmaması.
Bir kişinin yalnızca emekliliğe yakın dönemde yaptığı işin dikkate alınması yeterli olmayacak. Örneğin çalışma hayatının büyük bölümünde ağır bir işte çalıştıktan sonra masa başı göreve geçen kişinin önceki yıllarının da sisteme dâhil edilmesi gerekecek.
Federal Konsey, AHV 2030 reformu kapsamında işverenlerden çalışanların meslekleri ve çalışma oranları hakkında daha fazla bilgi toplanmasına imkân sağlayacak yasal altyapıyı oluşturmayı planlıyor. Ancak veriler bugün toplanmaya başlansa bile çalışanların 40 yıllık meslek geçmişinin eksiksiz biçimde kayda geçirilmesi uzun yıllar alacak.
Sol partiler modele karşı çıkıyor
Yeşiller Ulusal Meclis Üyesi Katharina Prelicz-Huber, ömür boyu çalışma süresi modeline karşı çıkarak herkesin ne zaman emekli olacağını önceden bilmesinin önemli olduğunu söyledi.
Sol partiler, yeni sistemin performansa dayalı bir emeklilik anlayışı oluşturacağını ve emeklilik yaşının dolaylı biçimde yükseltilmesinin önünü açacağını savunuyor.
Modelin AHV’ye mali rahatlama sağlaması için ortalama emeklilik yaşının bugünkü 65 seviyesinin üzerine çıkması ihtimali bulunuyor. Bu durumda bazı meslek grupları daha erken emekli olurken, özellikle yüksek eğitimli ve yüksek gelirli kişiler daha uzun süre çalışacak.
Bu nedenle öneri, “emeklilik yaşının arka kapıdan yükseltilmesi” eleştirileriyle de karşı karşıya.
Yüksek gelirliler daha uzun süre prim ödeyebilir
Modeli savunanlara göre ortalama emeklilik yaşı 65’te kalsa bile AHV’nin mali durumu rahatlayabilir.
Üniversite mezunları ve yüksek gelirli kişiler daha uzun süre çalışarak AHV’ye daha fazla prim ödeyecek ve daha kısa süre emekli aylığı alacak. Bunun, genç yaşta çalışmaya başlayan ve daha erken emekli olacak kişilerin sisteme getireceği ek yükü karşılayabileceği belirtiliyor.
Federal Konsey’in AHV 2030 reformunda genel emeklilik yaşını yükseltme planı bulunmuyor. Ancak hükümet, çalışma süresini uzatacak teşviklerin artırılmasını ve işin ağırlığı, meslek veya eğitim düzeyi gibi ölçütlere dayanan esnek emeklilik modellerinin incelenmesini istiyor.
Ömür boyu çalışma süresi modeli henüz kesinleşmiş bir yasa tasarısı değil. Modelin uygulanıp uygulanmayacağı ve hangi ölçütlerin kullanılacağı, Federal Konsey’in hazırlayacağı çalışmaların ardından parlamentoda yapılacak görüşmelerle belirlenecek.