BERN – İsviçre’nin Amerikan yapımı F-35A savaş uçaklarını satın alma kararı, artan maliyetler ve modern savaşlarda insansız hava araçlarının kazandığı önem nedeniyle yeniden tartışılıyor.
İngiltere merkezli Royal United Services Institute’ta (RUSI) hava gücü ve teknoloji alanında kıdemli araştırmacı olarak görev yapan Justin Bronk, insanlı savaş uçaklarının henüz önemini kaybetmediğini ancak İsviçre’nin ihtiyaçları için F-35’ten daha uygun seçeneklerin bulunduğunu savundu.
Tages-Anzeiger gazetesine konuşan Bronk, İsviçre’nin hava polisliği ve muhtemel hava savunma görevlerini İsveç yapımı Gripen E gibi daha basit ve kullanım ömrü boyunca daha düşük maliyetli uçaklarla gerçekleştirebileceğini söyledi.
“F-35 çok gelişmiş bir savaş uçağı”
F-35A, düşman hava savunma sistemleri ile modern savaş uçakları gibi yüksek değerli hedefleri tespit etmek ve etkisiz hâle getirmek için geliştirilen beşinci nesil, çok amaçlı ve düşük görünürlük özellikli bir savaş uçağı olarak biliniyor.
Bronk, Rusya veya Çin gibi ülkelerin gelişmiş hava savunma sistemlerinin bulunduğu bölgelerde görev yapmak üzere tasarlanan F-35’in oldukça yüksek kabiliyetlere sahip olduğunu belirtti.
Ancak Avrupa’nın merkezinde, dost ülkelerle çevrili tarafsız İsviçre’nin bu yeteneklere gerçekten ihtiyaç duyup duymadığının tartışılması gerektiğini ifade etti.
Bronk, İsviçre Hava Kuvvetlerinin öncelikli görevlerinin ülkenin hava sahasını denetlemek, şüpheli uçaklara eşlik etmek ve gerektiğinde hava savunması sağlamak olduğunu belirterek Gripen E’nin bu görevler için yeterli olabileceğini savundu.
“Dronlar hasar verebilir ama savaş kazanamaz”
Bronk, insansız hava araçlarının özellikle Ukrayna’daki kara savaşını önemli ölçüde değiştirdiğini ancak tek başlarına savaş kazandıracak sistemler olmadığını söyledi.
Dronların cephe hattında piyade ve zırhlı birliklerin hareketlerini zorlaştırabildiğini, düşman unsurlarını tespit edebildiğini ve yıpratma savaşında ciddi hasar oluşturabildiğini belirten Bronk, bunların etkili olabilmesi için mayın tarlaları, tanksavar sistemleri ve sabit savunma hatları gibi destekleyici koşullara ihtiyaç duyduğunu ifade etti.
“İnsansız hava araçları hasara yol açabilir ve yıpratma savaşında kullanılabilir, ancak savaş kazanamazlar” değerlendirmesinde bulunan Bronk, Batılı demokrasilerin yıllarca devam edecek yıpratma savaşlarına hazırlanmadığına dikkat çekti.
Ukrayna’daki hava savaşı istisnai bir örnek
Bronk’a göre Ukrayna’daki savaş, gelecekte bütün hava savaşlarının dronlarla yapılacağını gösteren genel bir model değil.
Rusya ve Ukrayna’nın güçlü hava savunma sistemlerine sahip olmalarına rağmen Batı tarzı kapsamlı hava kuvvetleri oluşturmadığını belirten Bronk, Rusya’nın yıllardır süren savaşa rağmen Ukrayna üzerinde tam hava üstünlüğü sağlayamamasının dikkat çekici olduğunu söyledi.
Klasik hava savaşında savaş uçaklarının, seyir füzelerinin ve balistik füzelerin belirleyici olmaya devam ettiğini savunan Bronk, hava üstünlüğünün düşmanın büyük askerî birliklerini kısa sürede etkisiz hâle getirebileceğini ifade etti.
Ancak hava gücünün tek başına rejim değişikliği sağlamak veya gizlenmiş bütün füze ve nükleer programları ortadan kaldırmak gibi siyasi hedeflere ulaşamayacağını da vurguladı.
Savaş uçakları caydırıcılık sağlıyor
Bronk, Rusya’nın NATO’nun doğu sınırına yönelik geniş çaplı bir kara saldırısı planlaması durumunda büyük askerî birlikleri seferber etmek zorunda kalacağını söyledi.
Batılı hava kuvvetlerinin böyle bir saldırı karşısında hava üstünlüğü sağlaması hâlinde, Rus birliklerinin kısa sürede ağır kayıplarla karşılaşabileceğini belirten Bronk, bu kabiliyetin başlı başına güçlü bir caydırıcılık oluşturduğunu kaydetti.
Uzun menzilli dronların aynı ölçüde caydırıcılık sağlayamayacağını ifade eden uzman, hava üstünlüğünün savaş uçaklarının temel görevlerinden biri olmaya devam ettiğini söyledi.
Hava polisliği için insan faktörü önemli
İnsanlı savaş uçaklarının barış dönemindeki en önemli görevlerinden biri hava polisliği olarak öne çıkıyor. Bu görev; hava sahasında görünür olmak, şüpheli uçakları kontrol etmek, sivil uçaklara eşlik etmek ve sınır ihlallerini değerlendirmek gibi faaliyetleri kapsıyor.
Bronk, saldırgan hareketler yapan bir uçağın yalnızca provokasyon amacıyla mı yaklaştığının, yoksa gerçek bir tehdit mi oluşturduğunun insan pilotlar tarafından daha sağlıklı değerlendirilebileceğini savundu.
Pilotların siyasi ortamı, karşı tarafın davranışlarını ve risk seviyesini yorumlayabildiğini belirten Bronk, tamamen otomatik sistemlerin elektronik müdahalelerden etkilenebileceğini söyledi.
Uzman, sivil yolcu uçakları tamamen pilotsuz hâle gelmeden, devletlerin barış döneminde robotlara başka uçakları düşürme yetkisi vermesini beklemediğini dile getirdi.
Çin insanlı savaş uçaklarına yatırım yapıyor
Bronk, Çin’in yaptığı yatırımların da insanlı savaş uçaklarının önemini kaybetmediğini gösterdiğini belirtti.
Çin’in geniş bir drone ve yapay zekâ sanayisine sahip olmasına rağmen yılda yaklaşık 120 adet beşinci nesil J-20 ile 100 adet J-16 savaş uçağı ürettiğini aktaran Bronk, Pekin’in J-36 ve J-50 olarak adlandırılan yeni nesil savaş uçaklarını da geliştirdiğine dikkat çekti.
Çin’in önümüzdeki beş yıl içinde ABD’nin kendi kıyılarından yaklaşık 2 bin kilometre uzaklıktaki bölgelerde sahip olduğu hava üstünlüğüne meydan okuyabilecek seviyeye ulaşabileceğini savundu.
İnsansız jetler destekleyici olacak
ABD’nin F-47’si, Çin’in J-36 ve J-50’si ile İngiltere, İtalya ve Japonya’nın ortaklaşa geliştirdiği yeni nesil savaş uçağı projelerinde insanlı uçakların insansız sistemlerle birlikte görev yapması planlanıyor.
Ancak Bronk, kamuoyunda sıklıkla dile getirilen binlerce ucuz drone’dan oluşan sürülerin gerçekçi olmadığını söyledi. İnsanlı savaş uçaklarına eşlik edebilecek gelişmiş insansız jetlerin her birinin en az 50 milyon dolara mal olabileceğini belirten uzman, ABD ve Çin’in bile bu sistemlerden binlerce üretmesinin mümkün görünmediğini ifade etti.
Bronk’a göre insansız savaş uçakları, düşman hava savunma sistemlerinin etkili olduğu bölgelere girmek, füze taşımak ve yüksek riskli görevleri üstlenmek için kullanılacak. Ancak bunlar insanlı savaş uçaklarının yerine geçmekten çok onları tamamlayacak.
İsviçre’de maliyet tartışması sürüyor
İsviçre, başlangıçta 36 adet F-35A satın almayı planlamış ve 2022 yılında tedarik sözleşmesini imzalamıştı. Ancak ABD’nin enflasyon, ham madde fiyatları ve diğer maliyet unsurları nedeniyle ek ücret talep etmesinin ardından bu sayı yeniden değerlendirildi.
Federal Konsey, Mart 2026’da 36 uçaklık ilk hedeften vazgeçerek halkın onayladığı mali sınırlar içerisinde mümkün olan en yüksek sayıda F-35A alınmasına karar verdi. Mevcut hesaplamalara göre 394 milyon franklık ek krediyle yaklaşık 30 uçak satın alınabilecek. Kesin sayı, ABD’deki üretim sözleşmeleri tamamlandıktan sonra belirlenecek.
İlk İsviçre F-35A’larının 2027 yılının ortasından itibaren ABD’de pilot ve yer personelinin eğitimi için kullanılması, uçakların 2028’den başlayarak aşamalı şekilde İsviçre’ye getirilmesi planlanıyor.
Bronk ise hava savaşında köklü bir devrimden çok kademeli bir değişim yaşanacağını düşünüyor. Uzman, dronların kara savaşını ciddi biçimde dönüştürdüğünü ancak hava savaşında insanlı jetlerin uzun yıllar temel unsur olarak kalacağını savunuyor.