BERN – İsviçre’nin F-35A savaş uçağı alımındaki “sabit fiyat” tartışması, Ulusal Konsey Denetim Komisyonunun yayımladığı raporla yeniden gündeme geldi. Rapora göre İsviçre tarafı, yaklaşık 6 milyar franklık sözleşmede toplam bedelin değişmeyeceğine uzun süre inandı. Ancak ABD tarafının böyle bir garanti vermediği daha sonra ortaya çıktı.
Watson’ın Parlamento raporuna dayanarak yayımladığı habere göre, Savunma Bakanlığı ile Federal Savunma Tedarik Dairesi Armasuisse bünyesinde ciddi yönetim, denetim ve iletişim eksiklikleri yaşandı.
Raporda öne çıkan isimlerin büyük bölümü artık federal yönetimde görev yapmıyor. Komisyon, kasıtlı olarak yanıltma yapıldığına dair kanıt bulunmadığını belirtirken sözleşmenin yeterince incelenmemesini ve uyarıların dikkate alınmamasını eleştirdi.
Darko Savic: Kritik Müzakereleri Yürüten İsim
Armasuisse’de “Yeni Savaş Uçağı” projesini yöneten Darko Savic, ABD makamlarıyla gerçekleştirilen kritik görüşmeleri ağırlıklı olarak elektronik posta üzerinden yürüttü.
Savic’e danışmanlık yapan Zürih merkezli Homburger hukuk bürosu, Ekim 2021’de sözleşmeyi Amerikan hukukuna göre değerlendiremeyeceğini bildirdi ve ABD merkezli bir hukuk firmasından görüş alınmasını önerdi. Ancak müzakere sürecinde böyle bir hukuk firmasına başvurulmadı.
Rapora göre ABD makamları, 20 Ekim 2021’de İsviçre’ye garantili bir toplam fiyat veya diğer ülkelerden daha avantajlı koşullar verilemeyeceğini açıkça bildirdi. Savic ise daha sonra bu açıklamayı ABD’nin müzakere taktiği olarak değerlendirdiğini söyledi.
İki gün sonra kabul edilen “55 numaralı not”, İsviçre’nin uçakları ABD’nin üreticilere ödediği koşullara göre satın almasını öngörüyordu. Buna karşın sözleşmenin genel hükümlerinde maliyetlerin tahmini olduğu belirtilmeye devam ediyordu.
Savic, Kasım 2021’de kamuoyuna yaptığı açıklamada İsviçre’nin enflasyon dâhil sabit fiyattan yararlanacağını söyledi. Sözleşmeyi 19 Eylül 2022’de dönemin Armasuisse Direktörü Martin Sonderegger ile birlikte imzaladı.
Savic, 2025 yılının başında Armasuisse’den ayrıldı. Mayıs 2025’ten bu yana İsviçreli uçak üreticisi Pilatus’ta bir bölümün yöneticiliğini yapıyor.
Martin Sonderegger: İkinci Kontrol Yapılmadı
Dönemin Silahlanma Genel Müdürü ve Armasuisse Direktörü Martin Sonderegger, satın alma sürecinin operasyonel yönetiminden sorumluydu. Rapora göre sözleşme görüşmeleri esas olarak Sonderegger ile Savic arasında yürütüldü. Air2030 program yönetimi ve kurumun hukuk birimi sürece yeterince dâhil edilmedi.
Kritik elektronik postaların İsviçre tarafında yalnızca Savic’e gönderilmesi, Komisyon tarafından anlaşılmaz bulundu. Görüşmelerin sonucunun ikinci bir kişi veya bağımsız birim tarafından kontrol edilmemesi de eleştirildi.
Sonderegger, yaklaşık haftada bir bilgilendirildiğini ve 55 numaralı nota ilişkin görüşmeleri takip ettiğini söyledi. Ancak sözleşmenin tamamını okuyup okumadığını artık hatırlamadığını belirtti.
Federal Mali Denetim Dairesi, Mayıs 2022’de hukuki belirsizliğe ve ek maliyet riskine dikkat çekti. Sonderegger yönetimindeki Armasuisse ise bu uyarıyı kabul etmedi.
Sözleşmeyi Savic ile birlikte imzalayan Sonderegger, Ağustos 2023 sonunda emekliye ayrıldı.
Viola Amherd: Siyasi Sorumluluk Ondaydı
Dönemin Savunma Bakanı Viola Amherd, uçakların değerlendirilmesi, model seçimi ve satın alma sözleşmesinin müzakere edilmesinden siyasi olarak sorumluydu.
Amherd’in talebiyle dışarıdan Homburger hukuk bürosu görevlendirildi, Savunma Bakanlığının kendi hukuk birimi ise süreçte geri planda kaldı. Ancak Homburger de sözleşmeyi Amerikan hukukuna göre değerlendiremediğini bildirmişti.
Rapora göre Amherd, sözleşmenin yalnızca belirli bölümlerini inceledi. Savunma Bakanlığı, Armasuisse’ye açık bir müzakere yetkisi vermedi; görüşmelerin nasıl takip edileceğini ve sonuçların hangi yöntemle denetleneceğini de belirlemedi.
Federal Mali Denetim Dairesinin sabit toplam fiyat konusunda kesin bir hukuki güvence bulunmadığı yönündeki uyarısına rağmen Amherd, 2022 yılında Parlamento ve kamuoyu önünde anlaşmanın sabit fiyat üzerinden yapıldığını savunmayı sürdürdü.
Amherd, ABD’nin İsviçre’nin sabit fiyat yorumunu paylaşmadığını Ağustos 2024’te öğrendi. ABD makamlarının tutumunu yazılı olarak teyit etmesinin ardından Federal Konseyin tamamını 7 Mart 2025’te bilgilendirdi.
Denetim Komisyonu, bu bilgilendirmenin geciktirilmesini kabul edilemez buldu. Bununla birlikte Amherd’in Parlamento veya kamuoyunu kasıtlı biçimde yanıltmaya çalıştığına ilişkin kanıt bulunmadığını açıkladı.
Viola Amherd, Mart 2025 sonunda Federal Konseyden ayrıldı.
Toni Eder: Dış Hukuk Bürosuna Fazla Güvenildi
Toni Eder, 2019 ile 2023 sonu arasında Savunma Bakanlığı Genel Sekreterliği görevini yürüttü. Homburger hukuk bürosunun görevlendirilmesi ve faturalarının işleme alınması onun yönettiği birim tarafından gerçekleştirildi.
Eder, ABD merkezli bir hukuk firmasına danışılması yönündeki tavsiyeyi hatırlamadığını söyledi. Ekibinden hiçbir kişinin kritik elektronik posta yazışmalarını almadığı ve görüşmeler sırasında düzenli rapor hazırlanmadığı belirlendi.
ABD tarafından imzalanan sözleşme Genel Sekreterliğe ulaşmasına rağmen yeniden incelenmedi. Eder de sözleşmenin tamamını okumadığını ifade etti.
Komisyon ayrıca dış hukuk bürosunun faturalarında çalışma saatleri ve ücretlerin ayrıntılı biçimde gösterilmemesini eleştirdi. Bu durumun etkili bir mali denetimi zorlaştırdığı belirtildi.
Eder, görevinden ayrıldıktan sonra Nisan 2024’te kendi danışmanlık şirketini kurdu. Savunma Bakanlığından Mitholz projesine stratejik destek sağlamak üzere 2028’e kadar sürecek bir sözleşme aldı.
Davide Serrago: Sözleşmenin Tamamını Okumadı
Davide Serrago, Savunma Bakanlığı Genel Sekreterliğinde özel kalem müdürü ve Toni Eder’in yardımcısı olarak görev yaptı. Komisyon, Serrago’nun süreçte belirleyici bir rol üstlendiğini değerlendiriyor.
Serrago ise satın alma sözleşmesinin tamamını okumadığını söyledi. Kasım 2021’de sabit fiyatın kamuoyuna açıklandığı basın toplantısında ve Nisan 2022’de Federal Mali Denetim Dairesi ile yapılan toplantıda hazır bulundu.
Serrago, Eylül 2025’te Savunma Bakanlığından ayrıldı. Hâlen bir finans platformunun kurucu ortaklığını ve avukatlık yapıyor.
Peter Winter: Görevde Kalan Tek İsim
Air2030 programının başında bulunan ve Armasuisse Müdür Yardımcılığı yapan Peter Winter, F-35 proje yöneticisi Darko Savic’in üstüydü. Ancak model seçiminin ardından fiilî satın alma sürecindeki bilgi akışının dışında kaldı.
Winter, Aralık 2021’de satın alma işlemini enflasyonu da kapsayan sabit fiyatlı sözleşme olarak tanımlayan ortak iletişim belgesini imzaladı. Komisyon ise söz konusu belgenin hukuken bağlayıcı bir fiyat garantisi oluşturmadığını vurguladı.
Winter, belgenin hazırlanmasına katılmadığını ve imzalamadan önce metni okumadığını belirtti. Satın alma sözleşmesinde ise imzası bulunmuyor.
Raporda adı geçen kişiler arasında federal yönetimde görevini sürdüren tek isim Peter Winter. Winter, Armasuisse’nin Washington bürosunun başında bulunuyor.
Komisyon Kasıtlı Aldatma Tespit Etmedi
Ulusal Konsey Denetim Komisyonu, soruşturma sonucunda siyasi veya idari yetkililerin kasıtlı biçimde aldatma yaptığına dair kanıt bulamadı.
Buna karşılık süreçte açık görev dağılımı yapılmaması, müzakerelerin az sayıda kişi tarafından yürütülmesi, Amerikan hukuku konusunda uzman desteği alınmaması, dört göz prensibinin uygulanmaması ve Federal Konseyin geç bilgilendirilmesi ağır biçimde eleştirildi.
Rapor, milyarlarca franklık savunma alımlarında sözleşmelerin bağımsız hukuk uzmanlarınca incelenmesi, müzakere sürecinin yazılı olarak belgelenmesi ve siyasi yönetimin düzenli biçimde bilgilendirilmesi gerektiğini ortaya koydu.